یادداشت‌ها

گنجینهٔ اکسوس، حدود ۱۸۰ قطعه زر و سیم هخامنشی که در دههٔ ۱۸۷۰ نزدیک آمودریا یافت شد، ظریف‌ترین فلزکاری شاهنشاهی پارس را در خود دارد: بازوبندهایی با سر شیرعقاب، ارابه‌ای زرین با چهار اسب، و انگشتری‌ها و لوحه‌هایی که نشان می‌دهند هنر درباری تا کجاها رفته بود.

در تخت جمشید، هر سفیری که نزد شاه شاهان می‌آمد نخست از دروازهٔ همهٔ ملت‌ها می‌گذشت که خشایارشا در سدهٔ پنجم پیش از میلاد برافراشت. گاوهای بالدار و لاماسوهای انسان‌سر نگهبان درگاه‌هایش بودند و بر دیوارهایش سنگ‌نبشتهٔ شاه به سه زبان و سه خط شاهنشاهی نقش بسته بود.

بر صخره‌ای در بیستون، کرمانشاه، داریوش یکم پیروزی‌اش بر نه پادشاه شورشی را به سه زبان حک کرد: پارسی باستان، عیلامی و بابلی. همین متن که رونویسی و به سراسر شاهنشاهی فرستاده شد، بعدها پس از دو هزار سال خاموشی، کلید خواندن دوبارهٔ خط میخی شد.

در گناباد خراسان، قنات قصبه نزدیک ۲٬۷۰۰ سال است که آب را زیرزمینی می‌رساند؛ از کهن‌ترین و ژرف‌ترین قنات‌های جهان. مادرچاهش بیش از ۳۰۰ متر فرو می‌رود و تونل‌هایش هنوز در بیابانی که رودهای سطحی در آن به کار نمی‌آیند، کشتزارها را سیراب می‌کنند.

حتوشا، پایتخت شاهنشاهی هیتی در ترکیهٔ امروز، میراث جهانی یونسکو است (۱۹۸۶). دروازهٔ شیران، پرستشگاه صخره‌ای یازیلیکایا و بیش از ۸ کیلومتر دیوار با بیش از ۱۰۰ برج برجا مانده‌اند.

دستورنامهٔ آموزش اسب کیکولی، که میان لوح‌های هیتی یافت شد، واژه‌های عددی هندوآریایی مانند aika، tera، panza، satta و nava را برای یک، سه، پنج، هفت و نُه به کار می‌برد: خویشان شمارش سانسکریت.

در اربونی، در ایروان امروز، آرگیشتی یکم، پادشاه اورارتو، دژی را در ۷۸۲ پیش از میلاد بنیاد گذاشت و تاریخ آن را سنگ‌نبشتهٔ میخی‌ای که برای دژ نو کنده شد ثبت کرده است. شهری که از آن برآمد، به ایروان یکی از کهن‌ترین تاریخ‌های مستند بنیان‌گذاری را میان پایتخت‌های هنوز مسکون می‌دهد.